Նորաշեն
Բերդից արևելք գտնվող սահմանամերձ գյուղ՝ Արցախից եկած վերաբնակիչների հիմնադրած

Ինչ վայր է սա

Նորաշենը գյուղ է Հայաստանի Տավուշի մարզի հարավ-արևելքում՝ Բերդի համայնքի կազմում, շրջկենտրոն Բերդից ընդամենը մի քանի կիլոմետր արևելք և հայ-ադրբեջանական սահմանին մոտ։ Մոտ 910 մետր բարձրության վրա՝ մի քանի բլուրների վրա փռված այս հանգիստ լեռնային գյուղն ունի մի փոքր ավելի քան հազար բնակիչ և բնավ քաղաք չէ. հենց անունն էլ հայերենից թարգմանվում է «նոր բնակավայր» և ճշգրիտ նկարագրում է այս վայրի պատմությունը։

Նորաշենը հայկական չափանիշներով համեմատաբար երիտասարդ է. գյուղը հիմնադրվել է XIX դարի առաջին կեսին՝ մոտ 1835 թվականին։ Նրա առաջին բնակիչները եղել են Արցախից եկած վերաբնակիչներ, այդ թվում՝ հյուսիսային Արցախից և մասնավորապես Կրզեն գյուղից, որոնք լքել էին հարազատ վայրերը հայ բնակչության դեմ ուղղված հալածանքների պատճառով։ Այս արցախյան արմատներն այսօր էլ զգացվում են. Նորաշենի խոսվածքը պատկանում է հայերենի շամշադինյան (իջևանյան) բարբառին՝ ազգակից արցախյանին, որին բնորոշ է շեշտի տեղափոխումը վերջին վանկից նախավերջինի վրա։

Գյուղը փռված է Տավուշի գեղատեսիլ մի անկյունում՝ ձորերով կտրտված ոչ բարձր անտառապատ լեռների մեջ։ Բերդը, որին Նորաշենն արևելքից կից է, կանգնած է Տավուշ գետի՝ Կուրի վտակի ափին, իսկ հարևան Վերին Կարմիրաղբյուր գյուղից Նորաշենն անջատում է ընդամենը մոտ մեկ կիլոմետր։ 910 մետր բարձրությունն ու անտառների մերձավորությունը պարգևում են մեղմ լեռնային ամառ և ձյունառատ ձմեռ, իսկ շրջակա լանջերն ու հովիտները վաղուց կերակրում են տեղացիներին. երկրագործությունը, այգեգործությունն ու անասնապահությունը մնում են առօրյա կյանքի հիմքը՝ ինչպես Տավուշի մարզի գյուղերի մեծ մասում։

Չնայած համեստ չափերին՝ Նորաշենն ապրում է լիարժեք կյանքով։ Գյուղում գործում է իր դպրոցը, որտեղ սովորում է մոտ երկու հարյուր երեխա, կա մարզադահլիճ և ֆուտբոլի դաշտ, իսկ տեղի մշակույթի տանը ամսական համերգներ են անցկացվում։ Այստեղ բացված է նաև գյուղի թանգարան, որը խնամքով պահպանում է այս վայրերի անցյալի և պատերազմ մեկնած մարդկանց հիշատակը։ Նորաշենի հետ կապված են նաև նշանավոր ծնունդներ՝ նրանց թվում կենսաբան Արտավազդ Ավագյանը և զորավար Արշալույս Փայտյանը։

Գլխավոր պատմական տեսարժան վայրը գտնվում է հենց գյուղեզրին. Նորաշենի կողքին պահպանվել են հնագույն ամրոցի հետքեր՝ այսպես կոչված «կիկլոպյան ամրոց», հսկայական անմշակ քարերից կառուցված, ինչպիսիք Տավուշում կանգնեցնում էին դեռևս խոր հնադարում։ Իսկ մի փոքր արևմուտք՝ հարևան Բերդի եզրին, բարձրանում են միջնադարյան Տավուշի ամրոցի պարիսպները, որը ժամանակին հսկում էր Տավուշ գետի ձորը և համարվում էր անառիկ։ Այս հուշարձանները Նորաշենի շրջակայքը հետաքրքիր են դարձնում բոլոր նրանց համար, ում հարազատ է հայկական լեռնաշխարհի վաղ և միջնադարյան պատմությունը։

Սահմանամերձ դիրքը գյուղի վրա թողել է խիստ հետք։ Նորաշենը գտնվում է սահմանից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա, և նրա բնակիչներն անգամ չէ, որ հայտնվել են առաջնագծում. Ղարաբաղյան հակամարտության և հետագա սրացումների տարիներին այստեղից կամավորներ են մեկնել, եղել են նաև զոհեր։ Այս հիշողությունը գյուղում ապրում է հանդարտ և արժանապատվորեն՝ սովորական խաղաղ կյանքի կողքին՝ դպրոց, դաշտային աշխատանք, ընտանեկան տոներ։

Այսօր Նորաշենը կամաց-կամաց բացվում է նաև ճանապարհորդների առջև։ Տեղացիները զարգացնում են ագրոտուրիզմը. հյուրերին ընդունում են գյուղական հյուրատանը, տանում են լեռներ և կազմակերպում զբոսանքներ՝ ձորի տեսարաններով։ Այստեղ արժե գալ Տավուշի լեռների լռության, հնագույն ամրոցի մոտ զբոսանքի, սահմանամերձ կենցաղին ծանոթանալու և մերձակա Բերդ այցելելու համար՝ իր միջնադարյան Տավուշի ամրոցով. այս ամենը գյուղից կես ժամ քայլելու կամ կարճ ճանապարհի հեռավորության վրա է։

Նորաշենը փոքր, բայց կենսունակ տավուշյան գյուղ է՝ արցախյան արմատներով, գյուղեզրին հնագույն ամրոցով և սահմանի բնավորությամբ. համեստ, անկեղծ և լեռնային ձևով հյուրընկալ վայր է։