Կողբ
Մեծ գյուղ Տավուշի հյուսիսում, Կողբ գետի ափին և հին Կողբոփոր գավառի սրտում

Ինչ վայր է սա

Կողբը մեծ գյուղ է Հայաստանի հյուսիս-արևելքում, Տավուշի մարզի հյուսիսային մասում, Նոյեմբերյանի և պետական սահմանի մոտ։ Չնայած իր մեծությանը և մոտ հինգ հազարանոց բնակչությանը՝ սա հենց գյուղատիպ բնակավայր է, որը փռված է Կողբ գետի երկու ափերին՝ ծովի մակարդակից շուրջ 750 մետր բարձրության վրա, հյուսիս-արևելյան լեռնաշխարհի անտառապատ լանջերի մեջ։

Գյուղի անունը հասնում է խոր հնություն. պատմական աղբյուրներում հիշատակվում է Մեծ Հայքի Կողբոփոր գավառը, որի կենտրոնն էր համարվում հենց Կողբը։ Անունը՝ Կողբ, սերտորեն կապված է այս սահմանամերձ եզերքի պատմության հետ, որը գտնվում էր պատմական գավառների և առևտրական ճանապարհների խաչմերուկում։ Ներկայիս Կողբը պահպանել է այս հնագույն անունը՝ դարերի միջով անցնելով որպես հյուսիսային Տավուշի նշանավոր բնակավայրերից մեկը։

Աշխարհագրորեն Կողբը զբաղեցնում է շահեկան, բայց ոչ հեշտ դիրք։ Գյուղը ձգվում է համանուն գետի երկայնքով, որը փաստացի այն բաժանում է մասերի, և շրջապատված է հյուսիս-արևելյան Հայաստանին բնորոշ բլուրներով ու անտառներով։ Ծովի մակարդակից 750 մետր բարձրությունը պայմանավորում է տեղի կլիման՝ հայկական չափանիշներով համեմատաբար մեղմ, տաք ամառով և բավարար տեղումներով, ինչը նպաստում է թե՛ այգեգործությանը, թե՛ անտառային բուսականությանը։ Մարզկենտրոն Իջևան քաղաքից այստեղ մոտ հիսուներկու կիլոմետր է դեպի հարավ-արևմուտք, իսկ մոտակա շրջկենտրոն Նոյեմբերյանից՝ ընդամենը մի քանի կիլոմետր։

Գյուղի տնտեսական կենցաղը մնում է ավանդական Տավուշի լեռնանտառային գոտու համար։ Զբաղվածության հիմքը կազմում են անասնապահությունն ու պտղաբուծությունը. բնակիչները խոշոր եղջերավոր անասուն են պահում և այգիներ մշակում՝ օգտվելով հովտի մեղմ միկրոկլիմայից։ Անասնապահության և այգեգործության այս զուգակցումը բնորոշ է տարածաշրջանի սահմանամերձ գյուղերին, որտեղ հողն ու անտառը տալիս են հիմնական եկամուտը, իսկ սահմանի մերձավորությունը իր կնիքն է դնում առօրյա կյանքի վրա։

Կողբը գյուղական չափանիշներով զարգացած մշակութային ու սոցիալական ենթակառուցվածք ունի։ Այստեղ գործում են երկու միջնակարգ դպրոց, որոնցից մեկը կրում է Խորհրդային Միության հերոսի անունը, կա մշակույթի տուն, երաժշտական դպրոց, գեղարվեստի ստուդիա, մարզական կառույցներ և տեղի նվիրյալների հավաքած փոքր պատմաազգագրական թանգարան։ Այս հաստատությունները Կողբը դարձնում են մարզի հյուսիսային մասի նշանավոր գյուղական կենտրոններից մեկը և սնում են աշխույժ համայնքային կյանքը։

Գյուղի շրջակայքը հարուստ է տարբեր դարաշրջանների հուշարձաններով, ինչը արտացոլում է այս վայրերի հնությունը։ Մոտակայքում պահպանվել են վաղ միջնադարյան եկեղեցի, որը հայտնի է Վարդապետ անունով, միջնադարյան բնակավայրի ավերակներ, XII դար թվագրվող Մշկավանք եկեղեցին, մ.թ.ա. II–I հազարամյակների սահմանին հասնող բերդի մնացորդներ և XIV–XV դարերով թվագրվող Սուրբ Գևորգ եկեղեցին։ Հուշարձանների այս ընդգրկումը՝ բրոնզի դարից մինչև ուշ միջնադար, ցույց է տալիս, որ մարդիկ այստեղ ապրել են գրեթե անընդհատ հազարամյակների ընթացքում։

Ճանապարհորդի համար Կողբը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես հյուսիսային Տավուշ ընկղմվելու կետ՝ անտառապատ լեռների, հանդարտ գյուղերի և հին եկեղեցիների եզերք՝ զբոսաշրջային երթուղիներից հեռու։ Այստեղից հարմար է դիտել շրջակա հուշարձանները, ծանոթանալ սահմանամերձ հայկական գյուղի կենցաղին և շարունակել ճանապարհը դեպի մարզի այլ տեսարժան վայրեր։ Սա շքեղ զբոսաշրջային օբյեկտ չէ, այլ կենդանի, բնակեցված վայր՝ երկար պատմությամբ և հանգիստ գյուղական ռիթմով։

Կողբը մնում է հյուսիսային Տավուշի ամենամեծ և ամենահին գյուղերից մեկը՝ վայր, որտեղ հնագույն անունը, հանդարտ գետահովիտը և Կողբոփոր գավառի հիշողությունը միախառնվում են սահմանամերձ հայկական համայնքի առօրյային։