Բերդ
Բերդ-ամրոց Տավուշ գետի ափին, պատմական Շամշադինի կենտրոնը

Ինչ վայր է սա

Բերդը Հայաստանի հյուսիս-արևելքում գտնվող փոքր քաղաք է՝ Տավուշի մարզի համանուն համայնքի վարչական կենտրոնը։ Այն փռված է ծովի մակարդակից շուրջ 930 մետր բարձրության վրա՝ Տավուշ գետից արևմուտք, ցածրադիր անտառապատ լեռների մեջ, պետական սահմանի անմիջական հարևանությամբ։ Քաղաքի անունն ինքնին նշանակում է «բերդ, ամրոց», և դա ճշգրիտ արտահայտում է վայրի էությունը. Բերդի պատմությունը ձևավորվել է միջնադարյան ամրոցի շուրջ, որի ավերակներն այսօր էլ վեր են խոյանում շրջակայքում։

Պատմականորեն այս հողերը մտնում էին Մեծ Հայքի Ուտիք նահանգի Տուչկատակ գավառի մեջ, իսկ ինքը՝ տարածաշրջանը, վաղուց հայտնի է Շամշադին անունով՝ ըստ լեռնային երկրամասի, որի կենտրոնը խորհրդային տարիներին մնում էր Բերդը։ Հին աղբյուրներում քաղաքը հիշատակվում է տարբեր անուններով՝ Բերդագյուղ, Տավուզղալա, Վոլորուտ, Շլորուտ, Ղալաքյանդ, սակայն բոլոր անվանումների հիմքում ընկած է ամրացված բնակավայրի պատկերը։

Առաջին հիշատակումը վերաբերում է X դարին. մերձակա Տավուշ ամրոցը հիշվում է որպես հայոց Աշոտ Բ Երկաթ արքայի նստավայր։ Դա հզոր միջնաբերդ էր՝ ջրամատակարարման մտածված համակարգով, որը պաշտպանում էր հայոց թագավորության հյուսիս-արևելյան սահմանները։ XIV դարում ամրոցն ամայացավ, սակայն նրա քարե պարիսպները պահպանվեցին, և Տավուշ ամրոցի ավերակները մնում են ժամանակակից քաղաքի շրջակայքի գլխավոր պատմական հուշարձանը։

Բերդը գտնվում է գեղատեսիլ գոգավորության մեջ՝ շրջապատված ցածրադիր լեռներով և հաճարենու անտառներով, որոնք բնորոշ են երկրի խոնավ հյուսիս-արևելքին։ 930 մետր բարձրությունը և անտառապատ լանջերի մերձակայությունը պայմանավորում են տեղի կլիման՝ ավելի մեղմ ու կանաչ, քան չորային Հայկական լեռնաշխարհում։ Տավուշ գետն ու նրա վտակները սնում են այգիներն ու դաշտերը, որոնք աստիճանաբար իջնում են դեպի ջուրը, իսկ քաղաքն ինքը ձգվում է լանջերով՝ փոքրիկ թաղամասերով։

Այս վայրերը Հայաստանի գյուղատնտեսական գլխավոր անկյուններից են։ Մեղմ կլիման և բերրի հովիտները հնարավորություն են տալիս մշակել մրգեր ու ծխախոտ, զբաղվել գինեգործությամբ, մեղվաբուծությամբ և անասնապահությամբ։ Գյուղական աշխատանքը և տեղական արտադրանքի վերամշակումը կազմում են Բերդի առօրյայի հիմքը՝ հաղորդելով նրան հանգիստ, հողին կապված հայկական գավառական քաղաքի կենցաղ։

Բերդի շրջակայքը հարուստ է միջնադարյան սրբավայրերով։ Մոտակայքում են XII–XIII դարերի վանքերը՝ Նոր Վարագավանքն ու Խորանաշատը, ինչպես նաև պակաս հայտնի Շխմուրադ, Սրվեղ և Կապտավանք ուխտատեղիները։ Տավուշ ամրոցի ավերակների հետ միասին դրանք կազմում են հարուստ մշակութային բնապատկեր, որի համար այս կողմերն այցելում են պատմության ու լեռնային արահետների սիրահարները։

Ժամանակակից Բերդը հանգիստ սահմանամերձ քաղաք է, որը մեկ անգամ չէ, որ հայտնվել է հայ-ադրբեջանական սահմանի սրացումների գոտում, այդ թվում՝ 2020 թվականի հուլիսին։ Չնայած սահմանի մերձակայությանը՝ կյանքն այստեղ շարունակվում է իր հունով, իսկ քաղաքն իրավամբ հպարտանում է իր զավակներով։ Այստեղից է հայտնի գրող Նարինե Աբգարյանը, որի՝ փոքրիկ հայկական քաղաքում անցկացրած մանկության մասին գրքերը մեծապես ներշնչված են Բերդով, և ազատ ոճի ըմբիշ, Եվրոպայի չեմպիոն Գնել Մեջլումյանը։

Բերդ այցելողներին արժե բարձրանալ Տավուշ ամրոցի ավերակները՝ շրջակա լեռների համայնապատկերը վայելելու համար, այցելել Նոր Վարագավանք և Խորանաշատ հանդարտ վանքերը և զբոսնել Տավուշ գետի հովտի այգիներով։ Սա Հայաստանի այն անկյունն է, որտեղ միահյուսվում են խորը միջնադարյան պատմությունը, հյուսիս-արևելքի կանաչ բնապատկերները և փոքր լեռնային քաղաքի հանդարտ կենսառիթմը։

Բերդը սովորական իմաստով զբոսաշրջային կենտրոն չէ, այլ կենդանի, սեփական պատմությամբ քաղաք, որտեղ ամրոցի ավերակները, վանքերն ու բերրի այգիները միասին ստեղծում են հայկական հյուսիս-արևելքի ամբողջական պատկերը։