Վերին Խոտանան
Վերին Խոտանան — Սյունիքի լեռնային գյուղ Կապանի համայնքի կազմում

Ինչ վայր է սա

Վերին Խոտանան փոքր լեռնային գյուղ է Հայաստանի հարավում, Սյունիքի մարզի Կապանի համայնքի կազմում։ Այն փռված է Խոտանան գետի վերին հոսանքի շրջանում՝ Բարգուշատի լեռնաշղթայի հարավային անտառապատ լանջին, Կապան քաղաքից մոտ 12 կիլոմետր հյուսիս։ Ծովի մակարդակից շուրջ 1350 մետր բարձրության վրա տեղակայված գյուղը զբաղեցնում է երկրի ծայր հարավի կոշտ լեռնաշղթաների լանջերը։ «Վերին» բառը հայերենում նշանակում է «վերևի» և տարբերում է այս գյուղը պատմականորեն կապված Խոտանան բնակավայրի ստորին հատվածից։

Վերին Խոտանան գտնվում է Սյունիքի լեռնային հատվածում՝ Հայաստանի ամենավեհ և աշխարհագրորեն ամենաբարդ շրջաններից մեկում։ Գյուղը տարածվում է Բարգուշատի լեռնաշղթայի արևահայաց հարավային լանջին, Խոտանան գետի ակունքների մոտ։ Սյունիքի լեռնաշխարհը բարձրանում է գետահովիտներից վեր՝ կազմելով անտառով և լեռնային մարգագետիններով պատված զառիթափ լանջեր։ 1350 մետր բարձրության վրա կլիման զգալիորեն ավելի զով և խոնավ է, քան Կապանի հովտում. տարեկան տեղումները հասնում են մոտ 805 միլիմետրի, ձմեռները ձյունառատ են և երկար, իսկ ամառը՝ կարճ, բայց կանաչով հարուստ։ Հենց այս բարձրլեռնային միջավայրն է դարերի ընթացքում ձևավորել Վերին Խոտանանի բնակիչների կենսակերպը։

Վերին Խոտանանի պատմությունը հետևվում է ժողովրդագրական տվյալներով, որոնք արտացոլում են Սյունիքի շատ փոքր գյուղերի ճակատագիրը։ 1831 թվականին այստեղ ապրում էր ընդամենը 34 մարդ։ XIX դարի վերջին՝ 1897 թվականի մարդահամարի համաձայն, բնակչությունն աճել էր մինչև 511 մարդ, իսկ 1939 թվականին հասել իր պատմական առավելագույնին՝ 736 բնակչի։ Սակայն XX դարի երկրորդ կեսը բերեց կայուն նվազում, որը բնորոշ է ողջ Հայկական լեռնաշխարհի հեռավոր լեռնային գյուղերին. 1989 թվականին Վերին Խոտանանում մնացել էր 195 մարդ, 2011 թվականի մարդահամարով՝ շուրջ 203, իսկ 2023 թվականի տվյալներով՝ մոտ 204 բնակիչ։ Այս ժողովրդագրական պատկերը բնորոշ է Սյունիքի բարձրլեռնային բնակավայրերին, որտեղից երիտասարդությունը տեղափոխվում էր Կապան, Երևան կամ արտերկիր։

Այս լեռնային գոտու գյուղերի ավանդական տնտեսության հիմքը կազմում են անասնապահությունն ու երկրագործությունը։ Վերին Խոտանանը շրջապատող բարձրլեռնային մարգագետինները ամառային ամիսներին հարմար են անասունների արածեցման համար։ Սյունիքի գյուղերը պատմականորեն հացահատիկ էին մշակում սանդղավանդված լանջերին և պահում փոքր նախիրներ։ Տնտեսությունը կրում էր նատուրալ բնույթ. յուրաքանչյուր ընտանիք ինքն իրեն ապահովում էր՝ հենվելով լեռնային բնապատկերի պարգևների՝ արոտավայրերի, անտառի և Խոտանանի հովտի ջրերի վրա։

Սյունիքի մարզն աչքի է ընկնում հարուստ բնական և պատմական ժառանգությամբ։ Ինքը՝ Վերին Խոտանանը, փոքր և հանգիստ լեռնային գյուղ է, սակայն մի քանի տասնյակ կիլոմետր շառավղում գտնվում են հայ մշակույթի նշանավոր հուշարձաններ։ Տաթևի վանքը՝ հայկական միջնադարյան ճարտարապետության նշանավոր օրինակ, գտնվում է նույն մարզում, ինչպես և Վորոտնավանք վանական համալիրը։ Միջնադարյան Սմբատաբերդ ամրոցը Սյունիքի այն պատմական հուշարձաններից է, որոնք կազմում են այն մշակութային տարածքը, որին պատկանում է նաև Վերին Խոտանանը։

Վերին Խոտանան հասնում են Կապանի համայնքի լեռնային ճանապարհներով. գյուղը գտնվում է մարզկենտրոնից մոտ 12 կիլոմետր հյուսիս։ Ամենամոտ խոշոր քաղաքը Կապանն է՝ Սյունիքի մարզի վարչական և մշակութային կենտրոնը։ Նրանց համար, ովքեր ճանապարհորդում են Հայաստանի հարավով և ցանկանում տեսնել իսկական լեռնային կյանքը՝ զբոսաշրջային ուղիներից հեռու, Վերին Խոտանանը հնարավորություն է տալիս հպվելու բարձրլեռնային Սյունիքի ավանդական կենսակերպին։

Վերին Խոտանան Սյունիքի բազմաթիվ լեռնային գյուղերից մեկն է, որոնք պահպանում են Հայկական լեռնաշխարհի համեստ պատմությունը։ Ծովի մակարդակից 1350 մետր բարձրության վրա, Բարգուշատի լեռնաշղթայի անտառապատ լանջին, արոտավայրերի և Խոտանան գետի հովտի մեջ, այս լեռնային գյուղը պահպանում է կապը դարավոր կենսակերպի հետ, որը ձևավորել է Սյունիքի մարզի կոշտ ու գեղեցիկ բնությունը։