Փոքր Մանթաշ
Բարձրլեռնային գյուղ Շիրակի սարահարթում՝ Արագածի հյուսիսարևմտյան լանջերի մոտ

Ինչ վայր է սա

Փոքր Մանթաշը գյուղ է Հայաստանի Շիրակի մարզում՝ տարածված ընդարձակ Շիրակի սարահարթում, Արթիկ քաղաքից մոտ 28 կիլոմետր հարավ-արևմուտք։ Սա ոչ թե քաղաք կամ քաղաքատիպ ավան է, այլ հենց գյուղական բնակավայր՝ ծովի մակարդակից շուրջ 1960 մետր բարձրության վրա, Արագած լեռնազանգվածի հյուսիսարևմտյան ստորոտին։ Անվանումը նշանակում է «Փոքր Մանթաշ»՝ զատելով այն հարևան, ավելի մեծ Մանթաշից։

Փոքր Մանթաշ գյուղը հիմնադրվել է 1864 թվականին՝ այն ժամանակաշրջանում, երբ Շիրակի դաշտն ու նրա նախալեռները ակտիվորեն բնակեցվում էին արևմտահայ հողերից տեղափոխվող հայերով։ Ներկայիս բնակիչների նախնիները սերում էին Կարսից, Մուշից և Խնուսից՝ ներկայիս սահմանի մյուս կողմում ընկած գավառներից, որտեղից XIX դարի ռուս-թուրքական պատերազմներից հետո ամբողջ համայնքներ տեղափոխվում էին արևելք՝ Ռուսական կայսրության սահմաններ, և հաստատվում Շիրակի ազատ բարձրլեռնային արոտավայրերում։ Այսպես քարտեզի վրա հայտնվեց ևս մեկ հայկական գյուղ՝ կորսված հայրենիքի հիշողությունը նոր տներ ու բարբառ բերելով։

Աշխարհագրորեն Փոքր Մանթաշը պատկանում է բարձր Շիրակի կոշտ ու գեղեցիկ գոտուն։ Սարահարթն այստեղ բաց է, քամոտ, սև հրաբխային հողով ու հեռավոր հորիզոններով. հարավ-արևելքում վեր է խոյանում Արագածի վեհ կոնը՝ ժամանակակից Հայաստանի ամենաբարձր գագաթը, իսկ հյուսիսում ու արևմուտքում ձգվում են բլրոտ տափաստաններ դեպի Արթիկ և Գյումրի։ Գրեթե երկու հազար մետր բարձրությունը պայմանավորում է կլիման՝ երկար ձյունառատ ձմեռ, կարճ բայց վառ ամառ, զով գիշերներ նույնիսկ տաք եղանակին։ Օդն այստեղ չոր է ու մաքուր, իսկ բնապատկերը՝ վարելահողերի, քարքարոտ արոտների և մուգ բազալտի համադրություն, որից Շիրակում ավանդաբար կառուցվել են տները։

Գյուղի կյանքը պատմականորեն հենվել է հողի և անասունի վրա, ինչպես այս կողմի բարձրլեռնային համայնքների մեծ մասում։ Նման բարձրությունների վրա հացահատիկ մշակելը սահմանափակ է ցրտի պատճառով, ուստի տնտեսությունը վաղուց համատեղել է ցրտադիմացկուն հացահատիկի, կարտոֆիլի ու կերային բույսերի աճեցումը՝ խոշոր և մանր եղջերավոր անասունների բուծման հետ ընդարձակ լեռնային մարգագետիններում։ Արագածի ու Շիրակի սարահարթի ամառային արոտները դարեր շարունակ կերակրել են ոչխարի հոտերը, տվել կաթ, բուրդ ու պանիր՝ գյուղական բարեկեցության հիմքը։ Առաջին վերաբնակիչների օրոք ձևավորված այս կենցաղը մեծապես պայմանավորում է Փոքր Մանթաշի դիմագիծը նաև այսօր։

Մարդահամարի տվյալներով գյուղի բնակչությունը կազմում է մոտ 3040 մարդ, ինչը Փոքր Մանթաշը դարձնում է բավական խոշոր՝ շիրակյան գյուղի չափանիշներով։ Սա կենդանի համայնք է՝ իր դպրոցով, առօրյա հոգսերով և սեզոնային ռիթմով, որը կապված է երկրագործական օրացույցի ու անասունների տեղափոխման հետ։ Արթիկին՝ վարդագույն տուֆի արդյունահանման ու մշակման հին ավանդույթներով շրջկենտրոնին, և մարզկենտրոն Գյումրիին մերձ գտնվելը գյուղը կապում է ողջ Շիրակի տնտեսական ու մշակութային կյանքին։

Ճանապարհորդի համար Փոքր Մանթաշը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես կետ բարձրլեռնային Շիրակով անցնող երթուղու վրա՝ մի երկրամասում, որտեղ Արագածի բացիկային տեսարանները հարևանում են հանդարտ քարե գյուղերին ու լայն սարահարթներին։ Այստեղից հարմար է շարժվել դեպի Արթիկ՝ իր տուֆի հանքավայրերով ու միջնադարյան հուշարձաններով, դեպի Արագածի լճային ու լեռնային շրջապատը կամ դեպի Գյումրի՝ երկրի երկրորդ քաղաքը՝ հարուստ ճարտարապետությամբ ու արհեստավորական ավանդույթներով։ Գյուղն ինքը չի հավակնում աղմկոտ տեսարժան վայրի դերին, բայց անկեղծորեն ցույց է տալիս, թե ինչով է ապրում հայկական բարձրլեռնային խորքը՝ հողի աշխատանքով, արևմտահայ արմատների հիշողությամբ և Արագածի երկնքի տակ սարահարթի կոշտ գեղեցկությամբ։

Փոքր Մանթաշը հանգիստ, հիմնավոր բարձրլեռնային գյուղ է, որում XIX դարի վերաբնակեցման պատմությունն ու այսօրվա գյուղական աշխատանքը միահյուսվում են Շիրակի բնորոշ ու իսկական պատկերի մեջ։