Բալահովիտ
Հայ-պարսկական գյուղ Սևանի մայրուղու մոտ՝ 1420 մետր բարձրության վրա

Ինչ վայր է սա

Բալահովիտը գյուղ է Հայաստանի Կոտայքի մարզում՝ մարզկենտրոնից շուրջ 40 կիլոմետր հարավ-արևմուտք, Երևան–Սևան մայրուղուց աջ, ծովի մակարդակից մոտ 1420 մետր բարձրության վրա։ Սա Կոտայքի սարահարթի հանգիստ երկրագործական բնակավայր է՝ շուրջ 3,4 հազար բնակչությամբ, որի ճակատագիրը սերտորեն կապված է XIX դարի առաջին երրորդի արևմտահայերի և պարսկահայերի մեծ գաղթի հետ։

Գյուղի առաջին բնակիչների հիմնական մասը այստեղ է տեղափոխվել 1828–1829 թվականներին՝ այժմյան Իրանի տարածքում գտնվող Խոյ և Սալմաստ քաղաքներից, իսկ գաղթականների մի մասը եկել է Բուլանուխ գավառից։ Այդ տարիները ռուս-պարսկական և ռուս-թուրքական պատերազմներից հետո հայերի զանգվածային գաղթի ժամանակն էին, և Բալահովիտը դարձավ Հայաստանի սարահարթերում այդ շրջանում հիմնված կյանքի տասնյակ նոր օջախներից մեկը։

Իր ներկայիս անունը գյուղը ստացել է 1968 թվականին՝ ամերիկահայ համայնքի խնդրանքով. այն կոչվեց Բալահովիտ՝ ի պատիվ Մեծ Հայքի Ծոփք պատմական նահանգի ութ գավառներից մեկի, որը կրում էր նույն անունը։ Այսպես Կոտայքի ժամանակակից քարտեզի վրա վերակենդանացավ հին հայկական տեղանվանական ժառանգությունը՝ փոքրիկ լեռնային գյուղը կապելով պատմական հայրենիքի ընդարձակ աշխարհագրության հետ։

Բալահովիտը փռված է Երևանից հյուսիս-արևելք գտնվող բաց, քամոտ սարահարթին՝ ցամաքային լեռնային կլիմայի գոտում՝ ցուրտ ու ձյունառատ ձմեռով և տաք, չոր ամառով։ 1420 մետր բարձրությունը պայմանավորում է ինչպես զով օդը, այնպես էլ տնտեսության բնույթը. այստեղ տաք եղանակն ավելի կարճ է, քան Արարատյան դաշտում, սակայն բավարար լույս ու տարածք կա հացահատիկի և այգիների համար։ Երևան–Սևան մայրուղու հարևանությունը գյուղը դարձնում է հարմար կետ՝ մայրաքաղաքից դեպի Սևանա լիճ տանող ճանապարհին։

Բալահովիտի տնտեսական կյանքը վաղուց հիմնված է գյուղատնտեսության վրա։ Տեղական տնտեսությունը հենվում է առաջին հերթին հացահատիկի մշակության, այգեգործության և խոշոր եղջերավոր անասունների բուծման վրա. դա Կոտայքի այս հատվածին բնորոշ դաշտավարության ու անասնապահության զուգակցում է, որը սերնդեսերունդ կերակրում է գյուղը։ Արտերում հասունանում է հացահատիկը, այգիներում՝ պտղատու ծառերը, իսկ լանջերին արածում է անասունը։

Գյուղում կան դպրոց, մշակույթի տուն և առաջին օգնության բուժկետ՝ փոքր հայկական գյուղի սովորական հաստատությունների շարքը, որոնց շուրջ կառուցվում է առօրյա կյանքը։ Այստեղ ժամանակին գործել է Երևանի անասնաբուժական ինստիտուտի փորձարարական կայանը՝ Բալահովիտին հաղորդելով գիտա-գյուղատնտեսական ավանի գծեր։ Գյուղում գործող մանկապարտեզը 2004 թվականի հուլիսին փակվել է շենքի մաշվածության պատճառով։ Հայ մեծամասնությունից բացի՝ գյուղում ապրում են քրդերի և ռուսների փոքր խմբեր։

Բալահովիտը Հայաստանի զբոսաշրջային կենտրոններից չէ, և այստեղ գալիս են ոչ թե աղմկոտ տեսարժան վայրերի, այլ սարահարթային հանգիստ կենցաղի ու Սևանի մայրուղու մոտ հարմար դիրքի համար։ Այստեղից հեշտ է հասնել Երևան և երկրի հյուսիսային լճային կողմերը, իսկ հենց Երևան–Սևան ճանապարհը բացում է Կոտայքի լեռների տեսարանները։ Ճանապարհորդի համար սա սովորական, բայց արժանապատիվ հայկական գյուղի օրինակ է՝ գաղթի պատմությամբ, հին անունով և 1400 մետրից բարձր երկրագործական կյանքի հանդարտ կենցաղով։

Բալահովիտը մնում է Կոտայքի համեստ, բայց կենդանի գյուղը՝ մի վայր, որտեղ գաղթական անցյալը, հին անունը և երկրագործների աշխատանքը միախառնվել են հայկական սարահարթին։