Լճաշեն
Սևանի ափի գյուղը, որի տակ քնած էր բրոնզի դարը

Ինչ վայր է սա

Լճաշենը Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի գյուղ է, որը փռված է Սևանա լճի հյուսիս-արևմտյան ափին՝ Սևան քաղաքից մոտ երեք կիլոմետր հարավ-արևմուտք, շուրջ 1925 մետր բարձրության վրա։ Չնայած համեստ չափերին և սովորական գյուղական բնակավայրի կարգավիճակին՝ Լճաշենն անվանի է Հայաստանի սահմաններից դուրս ևս. նրա ափամերձ բլուրներին գտնվում է Անդրկովկասի ամենահարուստ հնագիտական համալիրներից մեկը, որի շնորհիվ գյուղի անունը մտել է մի ամբողջ հնագույն մշակույթի անվան մեջ։

Մինչև XX դարի կեսերը գյուղը կրում էր Օրդակլու անունը. այդ անունով այն հիշատակվում է աղբյուրներում դեռ խորհրդային ժամանակներից շատ առաջ։ 1946 թվականի ապրիլի 26-ին Սևանի շրջանի Օրդակլուն վերանվանվեց Լճաշեն։ Նոր անունն ընտրված է ոչ պատահական. այն կազմված է «լիճ» և «շեն» բառերից և բառացի նշանակում է «լճի մոտ ընկած բնակավայր»՝ ճշգրիտ բնութագրելով Սևանի հենց եզրին սեղմված վայրը։

Լճաշենի գլխավոր փառքը կապված է ոչ թե գյուղի այսօրվա կյանքի հետ, այլ այն ամենի, ինչ դարեր շարունակ հանգչում էր նրա ափին։ Այստեղ՝ լճի ափամերձ գոտում, պահպանվել է հնագիտական հուշարձանների համալիր, որը ձևավորվել է նախաուրարտական ժամանակներից մինչև միջնադար։ Այն ընդգրկում է կիկլոպյան ամրոց, հնագույն բնակատեղիներ, դամբարանադաշտեր, բազմաթիվ դամբարաններ, քարե օղակներ, հողային թաղումներ և քարարկղեր։ Ամրոցի բլուրն ինքը բնակեցված է եղել դեռ մ.թ.ա. երրորդ հազարամյակում։

Երկար ժամանակ այս համալիրի զգալի մասը թաքնված էր Սևանի ջրերի տակ։ Միայն այն բանից հետո, երբ լճի մակարդակը իջավ հայտնի ջրատեխնիկական աշխատանքների ընթացքում, ափամերձ շերտը մերկացավ, և մոտ 1956 թվականին հնագույն հուշարձաններն առաջին անգամ հազարամյակների ընթացքում հայտնվեցին ցամաքի վրա։ Այդ պահից ազատված ափին իր աշխատանքը ծավալեց Աշխարբեկ Մնացականյանի ղեկավարած հնագիտական արշավախումբը՝ ուսումնասիրելով դամբարան առ դամբարան։

Գտածոները գերազանցեցին սպասելիքները։ Դամբարաններում հայտնաբերվեցին քառանիվ և երկանիվ փայտե սայլեր ու մարտակառքեր՝ հնագույն փոխադրամիջոցների հազվագյուտ նմուշներ, որ պահպանվել էին լճային հողում։ Դրանց կողքին ընկած էին բրոնզե իրեր՝ մարտակառքերի մանրակերտներ, սանձեր, կենդանիների ու թռչունների արձանիկներ, զենք՝ պատյաններով սրեր, մարտակացիններ, ինչպես նաև կենցաղային սպասք, հայելիներ, պղնձե կաթսա, փայտե գդալներ, ամաններ ու սեղանիկներ, ոսկե զարդեր և արծաթե թասեր։ Ընդհանուր առմամբ հավաքածուն ընդգրկում է հազարավոր առարկաներ։

Հենց այս նյութերի հիման վրա հնագետներն առանձնացրին բրոնզի ու վաղ երկաթի դարի լճաշեն-մեծամորյան մշակույթը, որը կապված է Էթիունի երկրամասի հետ։ Հնագույն շերտերից բացի՝ լճի վրա բարձրանում է երկաթի դարի ուրարտական ամրոցը, իսկ հենց գյուղում պահպանվել է XIII դարի եկեղեցին՝ վկայելով, որ կյանքն այստեղ չընդհատվեց նաև քրիստոնեական դարաշրջանում։ Հայտնաբերված մանր գլուխգործոցների մեջ հաճախ են հիշում մ.թ.ա. XV–XIV դարերին վերագրվող բրոնզե թռչնի արձանիկն ու զարդարուն կոթով ծիսական շերեփը։

Այսօր Լճաշենը հանգիստ ափամերձ գյուղ է՝ մոտ հինգ հազար բնակչությամբ։ Կյանքն այստեղ ենթարկվում է բարձրլեռնային Սևանի ավազանի ռիթմին՝ հողագործություն և բանջարաբուծություն կարճ ու զով ամռանը, անասնապահություն, ջրի մերձություն։ Շուրջ 1925 մետր բարձրությունը օդը դարձնում է թարմ ու չոր, ձմեռները՝ ձյունառատ, իսկ լճի տեսարանները՝ առօրյայի մաս։ Գյուղը գտնվում է Երևան–Սևան մայրուղու հենց մոտ՝ խճուղուց ընդամենը մի քանի կիլոմետր հեռու, ինչը հեշտ է դարձնում այնտեղ հասնելը։

Ճանապարհորդի համար Լճաշենը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես վայր, որտեղ հնությունը բառացիորեն ոտքերի տակ է։ Այստեղից մոտ է Սևան քաղաքը՝ իր հանրահայտ թերակղզով ու Սևանավանք վանքով, իսկ գյուղի ափն ինքը պահում է ամրոցի, դամբարանների ու մարտակառքերի հիշողությունը, որոնցից շատերն այժմ կարելի է տեսնել երկրի թանգարանային հավաքածուներում։ Սա հազվագյուտ դեպք է, երբ սովորական հայկական գյուղը դառնում է բանալի՝ հասկանալու, թե ինչպես էին ապրում մարդիկ այս հողի վրա գրեթե հինգ հազար տարի առաջ։

Լճաշենը ակնառու հիշեցում է, որ վայրի մեծությունը միշտ չէ, որ չափվում է իր չափերով. փոքրիկ ափամերձ գյուղը հնագիտությանը նվիրեց մի ամբողջ մշակույթ։