Նոր Ամանոս
Արագածոտնի հարավի լեռնային գյուղ՝ կիլիկյան անունով

Ինչ վայր է սա

Նոր Ամանոսը Հայաստանի Արագածոտնի մարզի փոքր գյուղ է՝ մարզի հարավային հատվածում, մարզկենտրոն Աշտարակից շուրջ 37 կիլոմետր հարավ-արևմուտք, ծովի մակերևույթից մոտ 1040 մետր բարձրության վրա։ Սա հանգիստ գյուղական բնակավայր է՝ մոտ վեց հարյուր բնակչով, որ մտնում է Աշտարակի համայնքի մեջ. իր հնչեղ անունը գյուղը ժառանգել է հեռավոր կիլիկյան լեռնաշղթայից, որի հիշատակը Արագածի լանջերը բերեցին վերաբնակիչները։

Նոր Ամանոս անունը բառացի նշանակում է «Նոր Ամանոս»։ Ամանոսը պատմական Կիլիկիայի հարավի լեռնաշղթա է, որ մտնում էր Կիլիկյան Հայաստանի մեջ՝ Միջերկրական ծովի հյուսիս-արևելյան ափի մոտ. հենց այս զանգվածին է պատկանում հռչակավոր Մուսա լեռը։ Հայկական այն գյուղերը, որոնց անվան մեջ կա «Նոր» նախածանցը՝ ինչպես հարևան Նոր Եդեսիան կամ Նոր Խարբերդը, ավանդաբար պահպանում են Արևմտյան Հայաստանում և Կիլիկիայում լքված հայրենիքի հիշատակը։ Նոր Ամանոս անունը հենց այս՝ հայկական բարձրավանդակ տեղափոխված հիշատակի տեղանունների շարքին է պատկանում։

Միաժամանակ՝ որպես բնակավայր, գյուղն իր ծագմամբ խորհրդային ժամանակաշրջանին է պատկանում։ Փաստաթղթերում և հին քարտեզներում այն հանդիպում է «Թիվ 2 սովխոզ» անունով, այսինքն՝ որպես պետական գյուղատնտեսական ձեռնարկության կից աճած ավան։ Նման կրկնակի կենսագրությունը բնորոշ է XX դարի մի շարք հայկական գյուղերի. սկզբում սովխոզին կից բանվորական ավան, ապա՝ սեփական պատմական կամ հիշատակի անուն, որ նոր բնակավայրը կապեց իր բնակիչների նախկին հայրենիքի հետ։

Աշխարհագրորեն Նոր Ամանոսը գտնվում է Արագածոտնի հարավ-արևմտյան մատույցներին՝ նախալեռնային գոտում, որտեղ բաց բարձրադիր հարթավայրերն անցում են կատարում դեպի հյուսիսում գտնվող Արագածի զանգվածը և հարավում փռված Արարատյան դաշտը։ Մոտ 1040 մետր բարձրությունը պայմանավորում է տեղի կլիման՝ տաք, բայց ոչ տապ ամառ, զով երեկոներ և ձյունառատ ձմեռներ, որ սովորական են կենտրոնական Հայաստանի միջլեռնային գոտու համար։ Շրջակա հողերը արոտներ ու դաշտեր են՝ բաժանված հողե ճանապարհներով, հորիզոնի լայն տեսարաններով։

Գյուղի կյանքը մնում է հիմնականում գյուղատնտեսական։ Տնտեսության հիմքը անասնապահությունն է և բարձրությանն ու նախալեռների համեմատաբար չոր կլիմային հարմարված դաշտային ու բանջարային մշակաբույսերի մշակումը։ Սա համեստ, աշխատավոր վայր է՝ գյուղի սահմաններում աղմկոտ տեսարժան վայրերից զուրկ. նրա արժեքն ավելի շատ հանգիստ կենցաղի, ընդարձակության և հենց անվան մեջ է, որ հղում է հայոց պատմության ամենադրամատիկ էջերից մեկին։

Արագածոտնի այս հատված հայտնվողներին գրավում են ոչ այնքան բուն Նոր Ամանոսի առանձին հուշարձանները, որքան շրջակա տարածաշրջանը։ Այստեղից մոտ է Աշտարակը՝ իր միջնադարյան եկեղեցիներով ու կամրջով, Քասաղ գետի կիրճի վրա կանգնած Հովհաննավանքն ու Սաղմոսավանքը, իսկ հյուսիսում բարձրանում է հենց Արագածը՝ ժամանակակից Հայաստանի ամենաբարձր գագաթը։ Իսկ բուն գյուղն արժե հիշել որպես քարտեզի հանգիստ կետ, որի անունը՝ «Նոր Ամանոս», սովորական գյուղական ցուցանակը վերածում է հեռավոր կիլիկյան լեռների հիշեցման։

Նոր Ամանոսը այն համեստ հայկական գյուղերից է, որտեղ պատմությունը հնչում է ոչ թե քարի, այլ հենց անվան մեջ՝ Արագածոտնի լեռնային մի անկյուն, որ խնամքով պահել է Կիլիկիայի լեռների հիշատակը։