Ներքին Բազմաբերդ
Գաղթականների գյուղ Արագածի հարավային լանջերին, Արագածոտնում

Ինչ վայր է սա

Ներքին Բազմաբերդը գյուղ է Հայաստանի հարավ-արևմուտքում, Արագածոտնի մարզում, մարզկենտրոն Աշտարակից շուրջ 37 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք և Թալին քաղաքից 15 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Ծովի մակարդակից մոտ 1600 մետր բարձրության վրա՝ Արագած լեռնազանգվածի հարավային ու հարավ-արևմտյան լանջերին փռված՝ սա բնորոշ հայկական լեռնային գյուղ է, որը XX դարի սկզբին հիմնվել է Արևմտյան Հայաստանից եկած գաղթականների ձեռքով։

Գյուղի անունը բաղկացած է երկու մասից։ «Ներքին» նշանակում է ստորին և տարբերում է այս գյուղը հյուսիսում գտնվող հարևան Վերին Բազմաբերդից։ Իսկ «Բազմաբերդ» հիմքը թարգմանվում է որպես շատ բերդեր ունեցող, բերդերով հարուստ վայր՝ արձագանք այս լեռնային երկրամասի հին անցյալին, ուր ճանապարհների ու հովիտների վրա բարձրանում էին ամրոցներ։ Նախկինում գյուղը կրել է այլ՝ թյուրքական ծագման անուն՝ Աղջակալա, որը բնորոշ էր Հայաստանի այս հատվածի տեղանվանությանը. ներկայիս հայերեն անվանումը հաստատվել է խորհրդային տարիներին։

Բնակիչների ծագումը գյուղին հատուկ դիմագիծ է տալիս։ Ներքին Բազմաբերդի բնակչությունը կազմում են Արևմտյան Հայաստանից՝ ներկայիս սահմաններից դուրս մնացած հողերից, եկած գաղթականների սերունդները։ Այս հիշողությունը պահպանում է նաև բնակավայրերի դասավորությունը. ամենամոտը՝ արևմուտքում, ընկած է Ներքին Սասունաշեն գյուղը, որի անունն իսկ հղում է Սասունին՝ պատմական Հայաստանի լեռնային երկրամասին, որտեղից եկել են շատ գաղթականներ։ Այսպես՝ XX դարի սկզբի գաղթի ողբերգությունից Արագածի լանջերին ծնվեցին նոր գյուղեր, և Ներքին Բազմաբերդը դրանցից մեկն է։

Աշխարհագրությունն այստեղ ամեն ինչ է որոշում։ Գյուղը գտնվում է մոտ 1600 մետր բարձրության վրա՝ վեհաշուք Արագածի՝ ներկայիս Հայաստանի ամենաբարձր գագաթի, նախալեռներում։ Կլիման լեռնային է՝ երկար ու ձյունառատ ձմեռ, կարճ, բայց արևառատ ամառ, ցերեկվա ու գիշերվա կտրուկ տարբերություններ։ Շրջակա հողերը քարքարոտ վարելահողեր, արոտավայրեր ու մարգագետիններ են՝ խլված հրաբխային սարահարթից։ Ներքին Բազմաբերդի հարևաններն են Ներքին Սասունաշենը՝ արևմուտքում, Վերին Բազմաբերդը՝ հյուսիսում, Կաքավաձորը՝ հյուսիս-արևելքում, և Ագարակը՝ արևելքում՝ Արագածոտնի գյուղերի սովորական խիտ ցանցը։

Գյուղի տնտեսական կենցաղը մնում է գյուղատնտեսական և հենվում է այն ամենի վրա, ինչ թույլ է տալիս բարձրությունը։ Նման նիշերի վրա հիմքը անասնապահությունն է՝ խոշոր ու մանր եղջերավոր անասունների բուծումը, լեռնային մարգագետիններում արածեցումը, ինչպես նաև հացահատիկի մշակությունը՝ դիմացկուն մշակաբույսեր, որ կարող են հասունանալ կարճ լեռնային ամռան ընթացքում։ Կյանքն այստեղ հոսում է հանդարտ՝ սեզոնային աշխատանքների, անասունների տեղափոխման ու երկար ձմռան պաշարների ռիթմով. բնակչությունը վերջին տասնամյակներին պահպանվում է մոտ մեկուկես հազարի սահմաններում։

Ներքին Բազմաբերդի գլխավոր արժեքը ոչ թե առանձին հուշարձանն է, այլ նրա դիրքը Հայաստանի ամենաարտահայտիչ անկյուններից մեկում։ Այստեղից ձեռքի հասողության վրա է Թալինը՝ իր միջնադարյան տաճարով ու հին խաչքարերով, իսկ Արագածի ողջ հարավային լանջը գյուղերի, հնավանդ գերեզմանատների ու ձյունապատ գագաթին նայող համայնապատկերների շարան է։ Արագածոտնով ճանապարհորդողին Ներքին Բազմաբերդը ցույց է տալիս հանգիստ ու անկեղծ Հայաստանը՝ լեռնային գյուղ, որի հողը հիշում է և անցած դարերի բերդերը, և այն ճանապարհները, որոնցով այստեղ եկան իր հիմնադիրները։

Ներքին Բազմաբերդը Արագածոտնի հանդարտ, աշխատավոր կողմն է՝ բարձրություն, ընդարձակություն և գաղթականների հիշողություն՝ ագուցված Արագածի ստորոտի բնապատկերում։