Լուսագյուղ
Լույսի գյուղ Ապարանի սարահարթին, Արագածի ստորոտում

Ինչ վայր է սա

Լուսաղյուղը փոքր հայկական գյուղ է Արագածոտնի մարզի հյուսիս-արևելքում, Ապարանի բարձր սարահարթի վրա՝ Ապարան քաղաքից շուրջ մեկ կիլոմետր հյուսիս-արևելք և մարզկենտրոն Աշտարակից մոտ 34 կիլոմետր հյուսիս։ Ծովի մակարդակից մոտ 1970 մետր բարձրության վրա, Արագած լեռնազանգվածի արևելյան ստորոտում փռված այս հանդարտ լեռնային գյուղն ունի զով ու խոնավ կլիմա և վերաբնակեցման հին պատմություն։

Մինչև XX դարի կեսը գյուղը կրում էր Ղարանլուղ անունը՝ թյուրքա-ադրբեջանական ծագմամբ բառ, որ նշանակում է «խավար», «մութ»։ 1948 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Ղարանլուղը վերանվանվեց Լուսաղյուղ, որը հայերեն բառացի նշանակում է «լույսի գյուղ»՝ «լույս» և «գյուղ» բառերից։ Անվան այս փոփոխությունը «խավարը» դարձրեց «լույս» և դարձավ նորացման յուրօրինակ խորհրդանիշ՝ բնորոշ խորհրդային տարիներին օտարալեզու հին անունները փոխած բազում հայկական գյուղերի համար։

Լուսաղյուղի այսօրվա բնակչության պատմությունը հասնում է XIX դարի առաջին երրորդը։ 1829–1831 թվականների կամերալ նկարագրության համաձայն՝ Ապարանի գավառի Ղարանլուղ գյուղում ապրում էր 157 մարդ, և բոլորն էլ հայեր էին, որ այստեղ էին գաղթել Օսմանյան կայսրության սահմաններից՝ 1829 թվականի Ադրիանուպոլսի հաշտության պայմանագրից հետո։ Այս վերաբնակեցումը արևմտահայերի մեծ գաղթի մի մասն էր, որոնք ապաստան էին փնտրում Ռուսաստանին անցած Արևելյան Անդրկովկասում, և հենց այն հիմք դրեց Ապարանի հովտի բազմաթիվ գյուղերի։

Լուսաղյուղը փռված է բաց բարձրլեռնային սարահարթի վրա՝ շրջապատված Արագածի հրաբխային լեռնաշղթաների մեղմ գծերով։ Գրեթե երկու հազար մետր բարձրությունը պայմանավորում է խիստ կլիման. ձմեռն այստեղ երկար է ու ձյունառատ՝ հունվարյան միջին ջերմաստիճանով շուրջ մինուս յոթ աստիճան, իսկ կարճ ամառը մնում է զով՝ նույնիսկ օգոստոսին օրվա միջին ջերմաստիճանը պահվում է տասնհինգ աստիճանի մոտ։ Տեղումները բավական շատ են՝ գարնանային առավելագույնով, ուստի գյուղի շուրջ լանջերն ու մարգագետինները ամռանը պատվում են խիտ խոտով։

Ինչպես Ապարանի սարահարթի հարևան գյուղերում, Լուսաղյուղի կյանքը վաղուց հիմնված է բարձրլեռնային հողագործության և անասնապահության վրա։ Զով ամառն ու առատ արոտավայրերն ավելի հարմար են անասնապահության, կարտոֆիլի, հացահատիկի և կերային մշակաբույսերի մշակման, քան հովտի ջերմասեր այգիների համար։ Ապարանին՝ հովտի փոքր, բայց աշխույժ քաղաքին, մոտ լինելը բնակիչներին տալիս է դպրոցների, շուկայի և այն ճանապարհի հասանելիություն, որը Ապարանի լեռնանցքով մարզի հյուսիսը կապում է Երևանին։

Լուսաղյուղը աղմկոտ զբոսաշրջային անունների շարքում չէ, և հենց դրանում է նրա իսկական հմայքը. դա առօրյա հայկական լեռնային գյուղ է, որտեղ պահպանվում է հանդարտ գյուղական կենցաղը։ Այս կողմերը եկողների առջև հենց շրջակա սարահարթն է բացում շատ բան՝ Արագածի համայնապատկերները, Ապարանի հովտի ընդարձակությունը՝ իր ջրամբարով, հարևան Ապարանի հուշարձաններն ու եկեղեցիները։ Լուսաղյուղը ծառայում է որպես հանգիստ մեկնակետ՝ զբոսաշրջային երթուղիներից հեռու բարձրլեռնային Հայաստանի շնչառությունը զգալու համար։

Փոքր, զով ու համեստ՝ այս գյուղն արժանապատվորեն կրում է իր նոր անունը. վայր, որտեղ Ապարանի խիստ բարձրության վրա իսկապես շատ մաքուր լույս կա։