Կոշ
Հնագույն գյուղ Արագածի ստորոտին՝ Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցով և միջնադարյան բերդով

Ինչ վայր է սա

Կոշը հին և բավական խոշոր գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ Աշտարակից մոտ 18 կիլոմետր հեռավորության վրա, Արագած լեռան հարավային քարքարոտ լանջերին, ծովի մակարդակից շուրջ 1250 մետր բարձրության վրա։ Չնայած գյուղական կարգավիճակին՝ սա շատ խոր պատմություն ունեցող վայր է. այն հիշատակվում է վաղ միջնադարյան հայ հեղինակների կողմից, իսկ շրջակա բլուրներին պահպանվել են հազարամյակների վաղեմություն ունեցող բնակավայրերի հետքեր։

Պատմական աղբյուրներում Կոշը հայտնի է վաղ քրիստոնեական ժամանակներից. հնում նրա անունը հիշատակվել է որպես Կուաշ։ Մովսես Խորենացուն վերագրվող հայ պատմագրական ավանդույթը այս բնակավայրը կապում է հայոց թագավորների ժամանակների հետ, իսկ միջնադարյան հեղինակները, այդ թվում Վարդան Արևելցին, Կոշը հիշատակել են իրենց երկերում։ Այս գրավոր հիշողությունը գյուղը դարձնում է Արագածոտնի վաղ բնակեցված անկյուններից մեկը։

Կոշի շրջակայքը հարուստ է հնություններով։ Գյուղի շուրջ բլուրներին հայտնաբերվել են մ.թ.ա. II հազարամյակի կիկլոպյան բերդի մնացորդներ և մ.թ.ա. I հազարամյակի բնակավայրի հետքեր՝ կառուցված խոշոր բազալտե քարերից։ Սա վկայում է, որ բրոնզի և երկաթի դարերում այստեղ արդեն ապրել են մարդիկ՝ օգտագործելով շրջակա դաշտավայրից վեր բարձրացող բլուրների հարմար դիրքը։

Գյուղի գլխավոր ճարտարապետական սրբությունը Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին է, որը կառուցվել է դեռևս վաղ միջնադարում՝ դեղնակարմիր և շագանակագույն տուֆից, գյուղի լանջին։ Տաճարը զարդարված է քանդակներով, իսկ ներսում պահպանվել են որմնանկարներ, որոնցից առանձնանում է Քրիստոսի Պայծառակերպության պատկերը խորանի հատվածում։ Որմնանկարների պահպանվածությունը Սուրբ Ստեփանոսը դարձնում է հայ եկեղեցական արվեստի արժեքավոր հուշարձան։

Կոշը պահպանում է նաև տարբեր դարաշրջանների այլ հուշարձաններ։ Գյուղից հյուսիս՝ բլրի վրա, կանգուն է XIII դարի միջնադարյան Կոշի բերդը, մոտակայքում են նույն դարի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին և XIX դարի վերջի Սուրբ Գևորգ եկեղեցին։ Պահպանվել են կոպտատաշ բազալտից միջնադարյան ջրամբարը, հին ձիթհանը և խաչքարերը, այդ թվում՝ գյուղից հարավ կանգնեցված XII դարի հիշատակի խաչքարը։

Այսօր Կոշը ապրում է հայկական լեռնային գյուղի սովորական կյանքով։ Նրա բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, բանջարեղենի և պտղատու մշակաբույսերի մշակությամբ՝ Արագածի նախալեռների բնորոշ կենցաղով՝ արոտներով, այգիներով և փոփոխական լեռնային կլիմայով։ Բարձրությունն ու բաց լանջերը պայմանավորում են նաև տեղի եղանակը. տաք, չոր ամառին հաջորդում է ցուրտ, ձյունառատ ձմեռը։

Ճանապարհորդի համար Կոշը հետաքրքիր է առաջին հերթին իր հնություններով. որմնանկարներով Սուրբ Ստեփանոս տաճարը, բլրի բերդի մնացորդները, հին խաչքարերն ու եկեղեցիները ստեղծում են դարավոր պատմության ամբողջական պատկեր։ Գյուղը հարմար է դասավորված Աշտարակի և Արագածոտնի մյուս տեսարժան վայրերի նկատմամբ, ուստի այն հեշտ է ընդգրկել Արագածի ստորոտի պատմական վայրերի երթուղու մեջ։

Կոշը օրինակ է, թե ինչպես փոքր հայկական գյուղը կարող է պահպանել միանգամից մի քանի դարաշրջանների հուշարձաններ՝ բրոնզի դարից մինչև ուշ միջնադար։