Կոնդախսազ
Եզդիական գյուղ Արագածի լանջերին, որի անունը նշանակում է «Նոր ճանապարհ»

Ինչ վայր է սա

Կոնդախսազը (ներկայումս պաշտոնապես՝ Ռյա Թազա) Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Ալագյազի համայնքի փոքրիկ լեռնային գյուղ է՝ Արագածի հյուսիս-արևմտյան լանջերին։ Ծովի մակերևույթից շուրջ 2050 մետր բարձրության վրա, Ջառջառիս գետի ափին, մարզկենտրոնից 41 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք ընկած այս հանգիստ եզդիական բնակավայրն ունի անունների հարուստ պատմություն և լեռնային կյանքի խաղաղ կենցաղ։

Իր նախկին՝ Կոնդախսազ անունով գյուղը հայտնի է XIX դարից։ Իր պատմության ընթացքում այն ունեցել է անվան մի քանի ձև՝ Կոնդախսազ, Ղոնդախմազ, Ղունդախսազ, իսկ 1978 թվականին պաշտոնապես վերանվանվել է Ռյա Թազա։ Նոր անունը եկել է քրդերենից և թարգմանվում է որպես «Նոր ճանապարհ», ինչը արտացոլում է Հայկական լեռնաշխարհի եզդիական ու քրդական համայնքներին բնորոշ նորոգման խորհրդանշանը։ Գյուղն ինքը հիմնադրվել է մոտ 1830 թվականին՝ այն ժամանակ, երբ Արագածի լանջեր էին գաղթում հալածանքներից փրկվող եզդիները։

Կոնդախսազը գտնվում է բարձրլեռնային գոտում՝ հյուսիս-արևմտյան Արագածի ընդարձակ լեռնային մարգագետինների ու արոտավայրերի մեջ. Արագածը հանգած հրաբուխ է և Հայաստանի ամենաբարձր լեռնազանգվածը։ Երկու հազար մետրից ավելի բարձրությունը պայմանավորում է խիստ կլիման՝ երկար ու ձյունառատ ձմեռով, զով ու կարճ ամառով և ջերմաստիճանի կտրուկ տատանումներով։ Ջառջառիս գետը, որի ափին փռված է գյուղը, և շրջակա աղբյուրները սնում են արոտները, իսկ Արագածի գագաթների տեսարանով բացվող լեռնային հեռուները այս վայրերին հաղորդում են զուսպ ու յուրահատուկ գեղեցկություն։

Կոնդախսազի բնակչությունը XX դարի ընթացքում տատանվել է պատմական ցնցումներին համընթաց. 1926 թվականին այստեղ բնակվում էր շուրջ 670 մարդ, 1950-ականների վերջին՝ մոտ 440, 1989 թվականին թիվն իջել է մինչև մոտ 330, իսկ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով կրկին հասել է հինգ հարյուրից ավելիի։ Այսօր գյուղն ունի շուրջ հարյուր տասնհինգ տնտեսություն։ Նրա բնակիչները եզդիներ են՝ հնագույն ինքնատիպ մշակույթի, լեզվի ու հավատքի կրողներ, ինչը Կոնդախսազը դարձնում է Արագածոտնի եզդիական մշակութային տարածքի մասը՝ աշխարհում այս ժողովրդի պատմական հայրենիքից դուրս ամենախոշորներից մեկը։

Գյուղի տնտեսական կյանքը ավանդաբար հենվում է գյուղատնտեսության վրա։ Հողերի զգալի մասն օգտագործվում է որպես արոտավայրեր, խոտհարքեր ու վարելահողեր. բնակիչները զբաղվում են անասնապահությամբ և կարճ լեռնային ամառին հարմարված բանջարային, հացահատիկային ու կերային կուլտուրաների մշակությամբ։ Անասնապահությունը և Արագածի բարձրլեռնային մարգագետիններում արոտային տնտեսությունը մնում են առօրյայի հիմքը՝ ինչպես շրջակա եզդիական գյուղերի մեծ մասում։ Գյուղն ունի դպրոց, գրադարան, բուժկետ և կապի հանգույց՝ համայնքի հիմնական կարիքները հոգալու համար։

Չնայած համեստ չափերին՝ Կոնդախսազի շրջակայքը պահպանում է այս վայրերի շատ ավելի հին պատմության հետքերը։ Շրջակայքում պահպանվել են X–XIII դարերի հայկական եկեղեցի ու հին գերեզմանոցներ, ինչպես նաև XVIII–XIX դարերի տապանաքարեր՝ Արագածի լանջերին ժողովուրդների ու դարերի հերթափոխի լուռ վկաներ։ Այս հուշարձանները հիշեցնում են, որ եզդի վերաբնակիչների գալուստից շատ առաջ այստեղ արդեն կյանք էր եռում, և լեռնաշխարհը հայկական մշակութային բնապատկերի մաս էր կազմում։

Արագածոտնով ճանապարհորդողների համար Կոնդախսազը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես հյուսիսային Արագածի կենդանի ազգագրական պատկերի մաս՝ լեռնային արոտներ, եզդիական գյուղեր իրենց կենցաղով ու հյուրընկալությամբ, մերձակա հին եկեղեցիներ ու գերեզմանոցներ։ Այստեղից հարմար է բարձրանալ լեռնազանգվածի բարձրլեռնային մարգագետինները, իսկ դեպի գյուղ տանող ճանապարհն ինքնին Հայաստանի ամենաինքնատիպ անկյուններից մեկի խիստ ու ընդարձակ բնության միջով անցնող ուղի է։

Կոնդախսազը մի վայր է, որտեղ «Նոր ճանապարհ» անունը բառացի իմաստ է ստացել՝ Արագածի բարձունքների հանգիստ եզդիական գյուղ, որ լուռ լեռների մեջ խնամքով պահպանում է իր մշակույթը։