Կաքավաձոր
Գյուղ Արագածի հարավ-արևմտյան լանջին՝ կաքավների ձորերի եզերքում

Ինչ վայր է սա

Կաքավաձորը գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ Թալինի համայնքում, փռված Արագած լեռան հարավ-արևմտյան լանջին՝ ծովի մակարդակից շուրջ 1675 մետր բարձրության վրա։ Սա Արագածոտնի բնորոշ լեռնային գյուղ է՝ մոտ 980 բնակչությամբ, որն ապրում է բարձրլեռնային երկրագործության ու անասնապահության ռիթմով՝ խոշոր քաղաքներից հեռու։

Կաքավաձոր անվանումն ունի թափանցիկ հայկական ծագում. այն կազմված է «կաքավ» և «ձոր» բառերից, այսինքն՝ բառացի նշանակում է «կաքավների ձոր»։ Այս անունը լավ է փոխանցում տեղանքի բնավորությունը՝ Արագածի քարքարոտ լանջերն ու լեռնածալքերը, որտեղ վաղուց բնակվել է լեռնային որսը։ Հայկական աղբյուրներում հանդիպում է նաև Կաղավաձոր ձևը, սակայն գյուղի ժամանակակից անվանումը հաստատվել է Կաքավաձոր տարբերակով։

Գյուղը գտնվում է Թալին քաղաքից մոտ 18 կիլոմետր և Աշտարակից շուրջ 37 կիլոմետր հեռավորության վրա՝ գլխավոր ճանապարհներից մի կողմ, այլ լեռնային գյուղերի՝ Ներքին Բազմաբերդի, Վերին Բազմաբերդի և Դիանի մերձակայքում։ 1675 մետր բարձրությունն այստեղ ամեն ինչ է որոշում՝ երկար ձյունառատ ձմեռը, կարճ ու զով ամառը, ցերեկվա և գիշերվա ջերմաստիճանների կտրուկ տատանումները և քամիներին բաց արոտները։ Արագածի հարավ-արևմտյան լանջը, որի վրա կանգնած է Կաքավաձորը, մշակովի դաշտերից բարձրլեռնային մարգագետիններ անցնող բնորոշ հրաբխային լանդշաֆտ է։

Այս վայրերի բնակեցման պատմությունը հասնում է խոր հնություն. գյուղի շրջակայքում գտնվում է հնագիտական հուշարձան, որը թվագրվում է մ.թ.ա. II–I հազարամյակներով, ինչը վկայում է Արագածի լանջերին մարդու վաղեմի ներկայության մասին։ Գրավոր աղբյուրներում XIX և XX դարասկզբին Կաքավաձորը երևում է որպես փոքր բնակավայր. 1873 թվականի տվյալներով այնտեղ կար ընդամենը մի քանի տասնյակ տնտեսություն, իսկ 1912 թվականին՝ մոտ 255 բնակիչ։ XX դարի ընթացքում բնակչությունն աճել է՝ դարավերջին հասնելով շուրջ հազարի, որից հետո, ինչպես Հայաստանի շատ լեռնային գյուղերում, որոշ չափով նվազել է։

Կաքավաձորի տնտեսական կյանքը, ինչպես Արագածոտնի հարևան գյուղերում, հենվում է հողի ու հոտերի վրա։ Այսպիսի բարձրության վրա ոչ բոլոր մշակաբույսերն են հասունանում, ուստի զբաղմունքների հիմքը դիմացկուն դաշտավարությունն է՝ կարտոֆիլի և հացահատիկի մշակումը, անասնակերի պատրաստումը և անասնապահությունը՝ խոշոր եղջերավոր անասունների ու ոչխարների բուծումը, որոնք ամռանը բարձրացվում են Արագածի ալպիական արոտները։ Սա անշտապ, եղանակներին կապված կենցաղ է, որտեղ ընտանիքը, տունն ու տնամերձ հողակտորը մնում են առօրյայի հենասյունը։

Ճանապարհորդի համար Կաքավաձորի գլխավոր արժեքը ոչ թե բարձրաձայն հուշարձաններն են, այլ բնությունն ու գյուղի դիրքը՝ Արագածի՝ ժամանակակից Հայաստանի ամենաբարձր գագաթի ստորոտին։ Այստեղից բացվում են լեռնազանգվածի լանջերի և շրջակա բարձրավանդակների տեսարանները, իսկ ճանապարհները տանում են Թալինի համայնքի այլ գյուղեր և դեպի ինքը՝ Թալին՝ իր միջնադարյան տաճարներով։ Նրանց, ովքեր փնտրում են բարձրլեռնային լռությունը, մաքուր օդը և հայկական գյուղի իսկական կենցաղը, Կաքավաձորը կդիմավորի քարե բակերի հանդարտությամբ ու լայն լեռնային տարածությամբ։

Կաքավաձորը Արագածոտնի համեստ, բայց իսկական գյուղ է՝ վայր, որտեղ բարձրությունը, քամին և հողի աշխատանքը ձևավորում են չափավոր կյանք մեծ Արագածի ստորոտին։