Հնաբերդ
Արագածի հյուսիսային լանջերի լեռնային գյուղ, որի անունը հիշում է «հին բերդը»

Ինչ վայր է սա

Հնաբերդը գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզում՝ տեղակայված Արագած լեռնազանգվածի հյուսիսային նախալեռներում, ծովի մակերևույթից շուրջ 2150 մետր բարձրության վրա։ Սա Հայկական լեռնաշխարհի բնորոշ լեռնային բնակավայր է՝ պաշարված արոտավայրերով ու վարելահողերով, որն ապրում է անասնապահության և երկրագործության հանդարտ կենցաղով՝ մարզկենտրոնից մոտ 57 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք։

Հնաբերդ անունը հայերենում նշանակում է «հին բերդ» («հին» և «բերդ» բառերից), և այս անվան մեջ լսվում է վայրի հնագույն անցյալի արձագանքը։ Հայկական լեռնաշխարհում նման տեղանունները սովորաբար մատնանշում են մոտակայքում գտնված հին ամրոցի կամ բնակատեղիի առկայությունը, և գյուղն իր անվամբ դարերի միջով կրում է այդ հիշողությունը, նույնիսկ երբ պարիսպներն ինքնին վաղուց հողին են հավասարվել։

Գյուղը գտնվում է Արագածոտնի մարզի հյուսիսային, առավել խստաշունչ հատվածում՝ Հայաստանի ամենաբարձր գագաթի՝ վեհաշուք հանգած հրաբուխ Արագածի ստորոտին։ 2150 մետր բարձրությունը պայմանավորում է Հնաբերդի ողջ կյանքը. օդն այստեղ նոսր է ու մաքուր, ձմեռները՝ երկար և ձյունառատ, իսկ կարճ լեռնային ամառը՝ պայծառ և խոտառատ։ Շրջակա լանջերն ու հովիտները ծածկված են տափաստանային ու մարգագետնային բուսականությամբ, տեղ-տեղ՝ սաղարթախիտ անտառի կտորներով։

Կլիման այս կողմերում ցամաքային է՝ եղանակների միջև նկատելի տատանումներով և տարեկան մոտ 450–600 միլիմետր տեղումներով։ Նման պայմանները խիստ հարմար են անդրանիկ անասնապահության համար. ընդարձակ լեռնային արոտավայրերը, որ զբաղեցնում են գյուղի հողերի մեծ մասը, դարեր շարունակ կերակրել են ոչխարի հոտերն ու խոշոր եղջերավորների նախիրները, որոնք ամռանը տեղափոխվում են բարձրադիր մարգագետիններ։

Հնաբերդի տնտեսական կյանքն այսօր էլ հենվում է երկու հենասյան վրա՝ անասնապահության և երկրագործության։ Բացի արոտավայրերից՝ գյուղին են պատկանում հարյուրավոր հեկտար վարելահողեր, որտեղ մշակվում են լեռնային կլիմային դիմացկուն բույսեր. առանձնահատուկ տեղ ունեն խնձորի այգիները, որոնք զովասուն բարձրադիր գոտում տալիս են խիտ ու բուրավետ պտուղներ։ Հենց այս չափավոր գյուղական աշխատանքն է կազմում գյուղը կազմող մի քանի հարյուր տնտեսությունների առօրյան։

Լեռնային Հայաստանի չափանիշներով Հնաբերդը բնակեցված ու կենդանի գյուղ է՝ մոտ 1800–2000 բնակչով։ Այստեղ կա տարրական դպրոց, գրադարան և գյուղական մշակույթի տուն. հենց այն աննկատ, բայց կարևոր օջախները, որոնց շուրջ ձևավորվում է համայնքային կյանքը, պահպանվում են լեզուն, երգերն ու սերունդների հիշողությունը՝ մեծ քաղաքներից հեռու։

Ճանապարհորդի համար Հնաբերդը հետաքրքիր է առաջին հերթին որպես Արագածոտնի իսկական բարձրլեռնային աշխարհի հետ հպման կետ։ Այստեղից բացվում են Արագածի լանջերի տեսարանները, իսկ գյուղ տանող ճանապարհն ինքնին անցնում է հյուսիսային Հայաստանի բնորոշ բնապատկերներով՝ քարքարոտ լեռնագագաթներ, ալպիական մարգագետիններ ու հովիտներով սփռված գյուղեր։ Սա վայր է նրանց համար, ովքեր գնահատում են լռությունը, մաքուր լեռնային օդը և հայկական խորքի կենցաղի հետ հանդարտ ծանոթությունը։

Հնաբերդը չի ձգտում ապշեցնել բարձրաձայն տեսարժան վայրերով. նրա հմայքը հենց բարձրլեռնային Հայաստանի ոգու մեջ է՝ գյուղական կենցաղի պարզության, Արագածի ընդարձակ տարածությունների և այն անվան մեջ, որը հանդարտ հիշեցնում է այս հնագույն հողի «հին բերդի» մասին։