Ձորագլուխ
Լեռնային գյուղ ձորի ակունքին՝ Արագածոտնի հյուսիսում

Ինչ վայր է սա

Ձորագլուխը փոքր լեռնային գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի հյուսիսում՝ Ապարանի համայնքի կազմում։ Այն փռված է ծովի մակարդակից մոտ 2025 մետր բարձրության վրա՝ մարզի կենտրոն Աշտարակ քաղաքից շուրջ 39 կիլոմետր հյուսիս-արևելք, բաց բարձրավանդակների ու նախալեռնային ծալքերի մեջ։ Ձորագլուխ անունն ինքնին հայերեն թափանցիկ է և նշանակում է «ձորի գլուխ»՝ ճշգրիտ նկարագրելով գյուղի դիրքը այնտեղ, ուր սարահարթն իջնում է դեպի հովտի սկիզբը։

Ձորագլուխը պատկանում է այն հանդարտ բարձրլեռնային բնակավայրերին, որոնցով հարուստ է Արագածոտնի հյուսիսը՝ լանջին սփռված մի քանի տասնյակ տուն, անասնագոմեր, բանջարանոցներ և դեպի հարևան համայնքները տանող ճանապարհներ։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով այստեղ ապրում էր մոտ 305 մարդ։ Սա նկատելիորեն պակաս է անցյալի համեմատ. խորհրդային տարիներին գյուղի բնակչությունը երեք անգամ ավելի էր և 1930-ականների վերջին մոտենում էր ութ հարյուրի։ Մարդկանց աստիճանական արտահոսքը դեպի քաղաքներ մարզի շատ լեռնային գյուղերի բնորոշ ճակատագիրն է եղել XX դարի երկրորդ կեսին և անկախությունից հետո։

Դիրքն այստեղ ամեն ինչ է որոշում։ Երկու հազար մետրից բարձր այս բարձրության վրա կլիման չափավոր ցուրտ է ու խոնավ՝ երկար ձյունառատ ձմեռով և կարճ, բայց խոտառատ ամառով։ Ձորագլուխի բաց մարգագետիններն ու արոտավայրերը հնուց կերակրել են անասունների հոտերը, և անասնապահությունը՝ դիմացկուն մշակաբույսերի մշակության հետ միասին, մնում է տնտեսական կենցաղի հիմքը։ Տեսարաններն այստեղից լայն են ու խստաշունչ՝ անտառազուրկ լեռնաշղթաներ, աշնանը խանձված լանջեր և Արագածի հեռավոր ձյունե գագաթը, որ իշխում է ողջ մարզի վրա։

Գյուղի գլխավոր պատմական տեսարժան վայրը Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին է, որը թվագրվում է X–XII դարերով։ Սա համեստ, բայց իսկական հուշարձան է հայ միջնադարյան ճարտարապետության, որով հարուստ է ողջ Ապարանի կողմը. ոչ բարձր քարե տաճարներ՝ տեղական քարից շարված, հաճախ կանգնած ներկայիս կառուցապատումից փոքր-ինչ հեռու։ Նման եկեղեցիները գլխավոր ժառանգությունն են, որ դարերն այստեղ թողել են, և հենց դրանց շուրջ է պահվում Արագածոտնի փոքր համայնքների պատմական հիշողությունը։

Ձորագլուխը մաս է կազմում հյուսիսային Արագածոտնի ավելի լայն աշխարհին՝ Ապարան կենտրոնով, որի շրջակայքը վաղուց հայտնի է վաղքրիստոնեական բազիլիկներով, խաչքարերով և լեռնային աղբյուրներով։ Ճանապարհն այստեղ տանում է բլրոտ բարձրավանդակով, իսկ գյուղն ինքը հարմար կետ է, որտեղից տեսնում ես հայկական լեռնաշխարհի առօրյան՝ առանց զբոսաշրջային փայլի՝ արոտավայրեր, քարե ցանկապատեր և տարվա եղանակների հերթափոխին ենթարկվող անշտապ ռիթմ։

Ձորագլուխ արժե գալ բարձրլեռնային լռության և միջնադարյան եկեղեցու համար, ոչ թե ցուցադրական տեսարժան վայրերի։ Մարզի հյուսիսով ճանապարհորդողներին գյուղը հնարավորություն է տալիս զգալ այս վայրերի իսկական մասշտաբը՝ Արագածի ստորոտի լանջերի խստաշունչ գեղեցկությունը և մարդկանց աննկատ, բայց համառ կյանքը, ովքեր դարեր շարունակ կառչել են այն ձորի գլխից, որ գյուղին անուն է տվել։

Ձորագլուխը մնում է հենց այն, ինչ եղել է միշտ՝ խաղաղ լեռնային գյուղ, որտեղ պատմությունը չափվում է ոչ թե բարձրաձայն իրադարձություններով, այլ քարի երկարակեցությամբ ու հողին հավատարմությամբ։