Արտաշավան
Արագածի ստորոտի գյուղ, ուր քարից է կերտված հայոց այբուբենը

Ինչ վայր է սա

Արտաշավանը գյուղ է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի արևելքում՝ Արագած լեռան մեղմ արևելյան լանջերին, ծովի մակարդակից մոտ 1630 մետր բարձրության վրա։ Այս հանդարտ լեռնային բնակավայրն իր շրջակայքից շատ հեռու հայտնի է առաջին հերթին հարևան Հայոց այբուբենի հուշարձանով, որը բարձրանում է Երևանը երկրի հյուսիսային մարզերի հետ կապող ճանապարհի վրա։

Վարչականորեն Արտաշավանը մտնում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակի համայնքի մեջ և համարվում է Արագածին ամենամոտ գյուղերից մեկը. լեռնազանգվածի կենտրոնը գտնվում է մոտ ինը կիլոմետր արևմուտք։ Բարձրլեռնային դիրքը որոշում է գյուղի ողջ տեսքը՝ զով ամառ, ձյունառատ ձմեռ, նոսր օդ և լայն համայնապատկեր, որտեղ հարավ-արևմուտքում իշխում է քառագագաթ Արագածը՝ ժամանակակից Հայաստանի ամենաբարձր լեռը։

Արտաշավանի շրջակայքը բնակեցված է խոր հնությունից։ Մերձակայքում պահպանվել են VII–XIII դարերի եկեղեցական շինությունների հետքեր, իսկ գյուղից հյուսիս-արևելք կանգուն է վերականգնված Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին, որի հնագույն մասերը վերագրվում են վաղ միջնադարին։ Այս համեստ հուշարձանները հիշեցնում են, որ Արագածի ստորոտի բարձրավանդակները բնակեցված են եղել ներկայիս գյուղի առաջացումից շատ առաջ և դարեր շարունակ ծառայել են որպես երկրագործության, անասնապահության և ուխտագնացության վայր։

Այն գլխավոր տեսարժան վայրը, որ հռչակ բերեց այս վայրերին, ի հայտ եկավ արդեն մեր օրերում։ Արտաշավանի մոտ՝ լանջին, փռված է Հայոց այբուբենի հուշարձանը՝ քարե զբոսայգի, որը բացվել է 2005 թվականին՝ հայ գրերի ստեղծման 1600-ամյակի առթիվ։ Խոտերի և դաշտային ծաղիկների մեջ այստեղ տեղադրված են երեսունինը հսկայական տառեր՝ տուֆից կերտված, ըստ այբուբենի նշանների թվի, որը V դարի սկզբին ստեղծեց լուսավորիչ Մեսրոպ Մաշտոցը։ Կողքին կանգնեցված են հենց Մաշտոցի և հայ մշակույթի այլ գործիչների արձանները, և ժամանակի ընթացքում տառերով այս բացատը դարձել է երկրի ամենաճանաչելի և ամենաշատ լուսանկարվող վայրերից մեկը։

Գյուղի կյանքն ինքնին մնում է հանդարտ և գյուղական։ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով Արտաշավանում հաշվվում էր մոտ 589 բնակիչ. 2000-ականների սկզբին նրանք մի փոքր ավելի քան վեց հարյուր էին։ Բնակչությունը վաղուց զբաղվում է նրանով, ինչով ապրում են Արագածոտնի լեռնային գյուղերը՝ քարքարոտ դաշտերում երկրագործությամբ, անասնապահությամբ, կարճ լեռնային ամառվա ընթացքում կեր պատրաստելով։ Համայնքի մեջ մտնում են նաև հարևան Լուսաղբյուր և Նիգատուն գյուղերը, որոնք Արտաշավանի հետ կիսում են խիստ, բայց գեղեցիկ բարձրլեռնային կենցաղը։

Այս վայրերի հիշողությունը կապված է նաև վերջին պատմության հետ. համայնքի ծնունդ էր Կյարամ Սլոյանը՝ երիտասարդ եզդի զինվոր, որ զոհվեց 2016 թվականի ապրիլյան մարտերում և հետմահու արժանացավ Հայաստանի ազգային հերոսի կոչմանը։ Նրա անունը գյուղի համար դարձավ նվիրվածության խորհրդանիշ, իսկ նրա ճակատագիրը՝ մաս այն բանի, թե ինչպես է փոքրիկ լեռնային բնակավայրը կապ պահպանում ողջ երկրի հետ։

Ճանապարհորդի համար Արտաշավանը հյուսիս տանող ճանապարհի հարմար և տպավորիչ կանգառ է՝ Երևանից այստեղ հասնելու համար մեկ ժամից էլ քիչ է պետք։ Հյուրերի մեծ մասը գալիս է քարե տառերին, որպեսզի գտնի իր անվան առաջին տառը և լուսանկարվի Արագածի ֆոնին, սակայն արժե թեքվել նաև դեպի գյուղն իր հին եկեղեցով և լեռան տեսարաններով։ Պարզ օրը այստեղից բացվում է Արարատյան դաշտի ողջ լայնությունը, իսկ երեկոները Արագածի լանջերի վրա վառվում են մայրամուտի մեղմ գույները։

Արտաշավանն այն հազվագյուտ վայրերից է, ուր լեռնային գյուղի առօրյա կյանքը հարևանում է ազգային ոգու հուշարձանին. այստեղ՝ Արագածի ստորոտին, հայոց այբուբենը բառացիորեն արմատավորվել է հողի մեջ և դարձել բնապատկերի մաս։